Schron Chrobrego

Hydrogeologia

Wprowadzenie

Poniższy tekst pochodzi z pracy inżynierskiej pt. "Ocena wpływu eksploatacji wód podziemnych na terenie Rybnika na stosunki wodnogruntowe przyległych terenów" napisanej przez jednego z członków naszego Stowarzyszenia. Praca powstała na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu, na kierunku Inżynieria i gospodarka wodna i uzyskała ocenę plus dobrą, dlatego uważamy, że stanowi cenne źródło informacji o otoczeniu hydrogeologicznym schronu.

Ponadto umożliwia nam zrozumienie podejrzanych śladów, znajdujących się przy posadzce najniżej położonego tunelu. Okazało się, że schron mógł być w przeszłości podtapiany przez wody podziemne. Zapraszamy do lektury.

W celu ułatwienia czytania tekstu dodaliśmy do spisu treści hiperłącza. Aby przejść do wybranego nagłówka, wystarczy go kliknąć, a przeglądarka automatycznie przejdzie do wybranego fragmentu.

Streszczenie pracy

W niniejszej pracy przedstawiono przegląd zagadnień związanych z oddziaływaniem ujęć wód podziemnych. Dokonano także oceny wpływu ujęć wód podziemnych znajdujących się na terenie miasta Rybnika, na stosunki wodnogruntowe przyległych terenów. Opracowaniu poddano ujęcia wody do celów przemysłowych, pitnych, odwadniania podtapianych terenów, odwodnień górniczych oraz nawadniania. Natomiast, pominięto problematykę dotyczącą odwodnień: budowlanych, transportowych, przeciwpowodziowych oraz rolniczych, ze względu na brak dostępnych danych w tym zakresie. Kolejnym elementem pracy jest ocena wpływu ujęcia wody PWiK „Tęczowa” na warunki użytkowania pobliskiej szczeliny przeciwlotniczej z okresu II wojny światowej.

W wyniku analizy wpływu eksploatacji ujęć wody w Rybniku, okazało się, że największym źródłem oddziaływania na pobliskie tereny są odwadniane wyrobiska górnicze, które powodują osiadania terenu na dużą skalę oraz zasolenie cieku Nacyna. Natomiast największe ujęcia wody do celów pitnych i przemysłowych wywierają niewielki wpływ na położenie zwierciadła wody podziemnej, a wpływ ujęcia wody PWiK „Tęczowa” na pobliski schron oceniono jako znaczny oraz korzystny dla obiektu, ponieważ zabezpiecza go przed możliwym podtapianiem.

Słowa kluczowe: ujęcia wody, odwodnienia górnicze, stosunki wodnogruntowe, Rybnik

str.1

Spis treści

str.2

str.1

str.2

1. Wstęp

1.1 Cele poboru wód podziemnych

Aby ocenić wpływ ujmowania wód podziemnych, na stosunki wodnogruntowe przyległych terenów, należy zrozumieć, że pobór może być realizowany na różne sposoby. Wszystko zależy od przeznaczenia wody na konkretne cele lub traktowania jej jako odpad. Natomiast z celem poboru wody bezpośrednio związana jest ilość oraz sposób jej ujmowania i zagospodarowania.

W pierwszym przypadku woda przeznaczona jest zwykle do:

W drugim przypadku woda jest traktowana jako odpad i zrzucana jest do pobliskich cieków wodnych lub odprowadzana poza zasięg spływu wód do eksploatowanego ujęcia.

Woda podziemna jest odpadem w następujących przypadkach:

Oczywiście od powyższych przypadków istnieją wyjątki, w których woda nie zawsze jest traktowana jako odpad, tylko w części jest wykorzystywana do innych użytecznych celów jak np. w górnictwie głębinowym węgla kamiennego:

str.3

1.2 Sposoby ujmowania wód podziemnych

W zależności od celów użytkowania wód mamy do czynienia z różnymi rozwiązaniami technicznymi ujęć. W przypadku kiedy stanowi ona medium użyteczne niezbędne do celów zaopatrzenia ludności w wodę, przemysłowych, budowlanych lub nawodnień, wyróżniamy następujące konstrukcje (J. Mikołajków, J. Prażak, 2015):

Natomiast kiedy ujmowana woda jest traktowana jako odpad, gdy mamy do czynienia z różnymi systemami odwodnień oraz wydobywaniem kopalin z górotworu, rozróżniamy następujące rozwiązania techniczne:

1.3 Zjawiska fizyczne zachodzące podczas ujmowania wód podziemnych

Eksploatacji wód, w zależności od sposobu ich ujmowania towarzyszą następujące zjawiska fizyczne:

str.4

str.3

str.4

Rys. 1 Depresja studzienna w izotropowej warstwie wodonośnej: a) warstwa o zw. swobodnym, b) warstwa o zw. napiętym oraz c) anizotropowa warstwa wodonośna o zw. swobodnym; R - promień leja depresji, s - depresja studzienna, ZS - zwierciadło wody statyczne, ZD - zwierciadło wody dynamiczne; (ilustracja zmodyfikowana przez autora wg. A. Macioszczyk, 2006).

Depresję studzienną oraz napływ wód podziemnych do ujęcia ilustruje rysunek nr 1.

str.5

2. Przegląd literatury

2.1 Skutki ujmowania wód podziemnych

Skutki ujmowania wód podziemnych mogą mieć zarówno korzystne, jak i niekorzystne oddziaływanie na otaczające środowisko oraz zasoby i jakość wód zalegających na różnych poziomach wodonośnych. Rodzaj skutków i ich zasięg zależy od następujących czynników (S. Dąbrowski i in., 2004):

Poniżej zostały wymienione możliwe skutki ujmowania wód podziemnych:

2.1.1 Osuszenie powierzchni terenu, gruntu lub wykopów.

Osuszenie przypowierzchniowych warstw gruntu. Przyczyną osuszenia mogą być: roboty górnicze, prowadzone na płytkich głębokościach, w tym odkrywkowe, systemy odwadniające pola np. rurociąg drenarski lub ujęcia wody z płytko zalegających warstw wodonośnych (O. Kaszowska, 2007). Jest to zjawisko pożądane, w przypadku kiedy celem właściciela lub zarządcy terenu jest osuszenie terenów podmokłych stale lub okresowo, aby umożliwić np. uprawę roślinności, która nie toleruje dużej zawartości wilgoci w glebie. Ponadto taki teren staje się bardziej atrakcyjny do gospodarczego lub budowlanego wykorzystania.

Jednak nie zawsze osuszenie powierzchni terenu następuje z woli jego gospodarza np. gdy mamy do czynienia z robotami górniczymi lub dużym skupiskiem ujęć wody. Wtedy mówimy o negatywnym oddziaływaniu odwodnienia na tereny przyległe, a co za tym idzie na środowisko. Może ono przyjmować ogromne rozmiary, w przypadku kiedy dochodzi zjawisko suszy meteorologicznej i glebowej. Starty mogą dotyczyć obszarów użytkowanych rolniczo, gdzie nastąpi utrata plonów oraz użytków leśnych, gdzie zmniejszy się przyrost drzew i spadnie ich odporność na patogeny. Może też zwiększyć się ryzyko pożarów w lasach. Ponadto mogą ucierpieć obszary bagienne i torfowiska, które ze względu na swą specyfikę wymagają płytko zalegającego zwierciadła wód podziemnych (A. Kędziora i in., 2014; K. Polak i in., 2015). Na takich terenach może nastąpić zamieranie gatunków drzew takich jak np.: jesion, dąb szypułkowy czy nawet olsza (R. Paluch, 2006).

str.6

str.5

str.6

Szczególnie intensywne oddziaływanie osuszania będzie występować na gruntach niespoistych, z małą zawartością materii organicznej. W takich warunkach glebowych, woda nie jest zatrzymywana w strukturze glebowej, tylko odpływa w głębsze warstwy gruntu. Przyjmuje się, że roślinność pobiera wodę z gruntu, poprzez swoje systemy korzeniowe, do głębokości maksymalnie czterech metrów. Dlatego obniżenie zw. wody podziemnej do tej głębokości powoduje szkody dla roślinności i kwalifikowane jest jako szkody górnicze (J. Sztelak,  1987). Osuszenie warstwy gruntu, w której znajduje się większość systemów korzeniowych roślin, może doprowadzić do zbytniego rozkładu substancji organicznych. W związku z powyższym zmniejszają się wartości użytkowe gleby, takie jak np.: zdolność retencji wody opadowej oraz zawartość składników pokarmowych dla roślin (J. Kropka, J. Wróbel, 2001).

Prowadzona w latach 1956-1975 rekultywacja terenów podmokłych i bagiennych, poprzez ich osuszanie systemami drenarskimi, doprowadziła do niedoboru wody w lasach i otaczających terenach. Wywołała ona zmiany w glebie i siedliskach roślinnych, poprzez przekształcenie gleb torfowo-bagiennych w torfowo-murszowe o gorszych właściwościach retencjonowania wody. Ponadto roślinność o zdolnościach torfotwórczych została wyparta przez gatunki takie jak: bory, łęgi i grądy, rosnące zwykle na glebach mineralnych, o niskiej zawartości substancji próchniczych (R. Paluch, 2006).

Jednak nie zawsze odwodnienie zarówno głębokie, jak i płytkie powoduje negatywne zmiany w uwilgotnieniu gleb. Dotyczy to gleb należących do kompleksu zbożowo-pastewnego, dla których obniżenie zwierciadła wody podziemnej nie powoduje spadku uwilgotnienia (J. Pabin i in., 2008). Należy przy tym mieć na uwadze, że dużą rolę odgrywają tu także zdolności gleb do podciągania kapilarnego wody. Nawet przy niskich stanach zwierciadła wody podziemnej, gleby zachowują swoje uwilgotnienie, zawdzięczając je właśnie dużemu zasięgowi podciągania kapilarnego.

Osuszenie podpiwniczonych części budynku, znajdujących się poniżej zwierciadła wody podziemnej. Realizuje się je za pomocą np. studni depresyjnych lub igłofiltrów. Poza tym często stosuje się drenaże opaskowe, okalające budynek. Mają one za zadanie nie tylko przechwycenie wód podziemnych, ale także wód infiltrujących w grunt, po opadach deszczu. Osuszania wymagają stare budowle, w których nie wykonano pionowej i poziomej izolacji przeciwwilgociowej (W. Matusiewicz, 2013).

str.7

Ponadto, także nowe obiekty budowlane borykają się z tym problemem, ponieważ są przypadki w których ww. izolacja została wykonana nieprawidłowo. Dodatkowo w gruntach spoistych często dochodzi problem podciągu kapilarnego, który ma mniejsze znaczenie dla obiektów posadowionych na gruntach niespoistych. Należy w tym przypadku obniżyć zwierciadło wody podziemnej do poziomu, uniemożliwiającego kapilarne podciąganie wody, do niezaizolowanych części budynku.

Osuszenie dna wykopów, aby umożliwić wykonanie robót budowlanych oraz zapewnić bezpieczeństwo ich realizacji (M. Topolnicki i in., 2015). Podstawowym sposobem ograniczenia napływu wody z gruntu do wykopu jest odwodnienie, realizowane za pomocą studni depresyjnych lub igłofiltrów. Kilka studni tworzących system odwodnienia wykopu, wykonuje się w jego wnętrzu i (lub) na zewnątrz. Następnie dopływające do ich wnętrza wody, są odprowadzane poza granicę spływu wód do wykopu lub do pobliskich cieków. W sytuacji realizacji budowy w terenach zabudowanych, z dala od cieków wodnych, wodę z odwodnienia zrzuca się do kanalizacji burzowej.

2.1.2 Zanik wód powierzchniowych.

Zmiana charakteru cieków z drenującego na zasilający, obniżenie przepływu w ciekach oraz wysychanie powierzchniowych zbiorników wodnych. Takie skutki może wywołać głębokie odwodnienie zakładów górniczych, w przypadku połączenia hydraulicznego z wodami powierzchniowymi. Zdarzały się sytuacje, że cieki wodne trzeba było uszczelniać ponieważ były drenowane przed odwodnienie kopalni (J. Sztelak, 1987). Nawiązując do powyższego, odwodnienia stosowane w kopalniach odkrywkowych wpływają na wody powierzchniowe, które znajdują się w zasięgu ich lejów depresji.

W rejonie Kopalni Węgla Brunatnego „Konin” zaobserwowano duże obniżenia zwierciadła wody w pobliskich jeziorach oraz ciekach wodnych. Szczególnie problematyczny jest wpływ odwodnienia, ujmujący swym zasięgiem obszary chronione np. Natura 2000. Od lat 70. XX wieku zanotowano obniżenia zwierciadła wody w jeziorach, sięgające nawet czterech metrów. W konsekwencji większość jezior stała się bezodpływowa, a w zlewni zanikł nawet odpływ jednostkowy. Poza tym, podstawowym źródłem wypompowywanych wód dołowych są wody infiltrujące z pobliskiego koryta rzeki Warty, która znalazła się w zasięgu oddziaływania leja depresji odkrywki (J. Przybyłek, 2018). Obniżenie się stanów wód w ciekach oraz zmniejszający się przepływ, może w konsekwencji doprowadzić do spadku poniżej poziomu nienaruszalnego i spowodować zamieranie życia biologicznego, zależnego od wody.

str.8

str.7

str.8

Rys. 2 Wpływ ujęcia wody podziemnej na wody powierzchniowe znajdujące się w zasięgu oddziaływania ujęcia: a) – stan naturalny, b) – stan podczas eksploatacji; ZS – zwierciadło wody statyczne, ZD – zwierciadło wody dynamiczne (ilustracja zmodyfikowana przez autora wg. J. Kowalski, 1998).

Zagrożenie jest duże, ponieważ wtedy cieki wodne tracą swą zdolność do samooczyszczania i neutralizacji doprowadzanych do nich zanieczyszczeń (A. Kędziora i in., 2014). Z prognoz wynika, że negatywne oddziaływania na pobliskie jeziora i cieki wodne, znajdujące się na obszarach Natura 2000 będą się utrzymywać. Jeśli nie zaprzestanie się dalszej eksploatacji węgla brunatnego, to pogłębi się degradacja powierzchniowych zbiorników i cieków wodnych.

Aby zapobiec powyższym skutkom odwodnienia, należałoby przerzucać oczyszczone wody dołowe do wysychających jezior i cieków, wykonać bariery przeciw filtracyjne oraz stosować nawodnienia zdegradowanych terenów (J. Przybyłek, 2018). To samo dotyczy zbiorników wodnych, które wysychają, bo są pozbawione dopływu wody, a znajdujące się w nich zanieczyszczenia ulegają koncentracji i nie mogą być efektywnie zneutralizowane, przez organizmy żywe, znajdujące się w wodzie. Obniżenie zwierciadła wody w ciekach i zbiornikach wodnych niesie ze sobą także konsekwencje dla gospodarki i rekreacji, poprzez niezapewnienie odpowiedniej głębokości dla żeglugi (A. Kędziora i in., 2014).

Ponadto wraz z ocieplaniem się klimatu, zwiększa się ilość okresów posusznych, w których obserwuje się niżówki w rzekach. Mając na uwadze powyższe, istnieje realne zagrożenie występowania pożarów w lasach oraz utrzymywania się głębokich susz obejmujących coraz większe obszary (M. Gutry-Korycka i in., 2014). Dodatkowym przykładem jest także kopalnia piasków podsadzkowych. W wyniku jej odwodnienia konieczne było skrócenie długości koryta pobliskich cieków, aby zachować odpowiedni poziom wody wewnątrz koryta oraz zmniejszenie powierzchni ich zlewni. Ponadto konieczne było przeniesienie koryta rzeki oraz jego uszczelnienie, aby zapobiec infiltracji wody do systemu odwodnienia kopalni (J. Kropka, J. Wróbel, 2001).

str.9

2.1.3 Zanik warstw wodonośnych.

Zanikanie warstw wodonośnych lub uszczuplanie i szczerpywanie ich zasobów, najczęściej zachodzi wraz z prowadzeniem głębokiego odwodnienia przez zakład górniczy lub pracą dużych ujęć wody. Sytuacja dotyczy także całych poziomów wodonośnych połączonych hydraulicznie lub oddzielonych cienką warstwą nieprzepuszczalną, która może ulec przebiciu, w wyniku nieprawidłowo wykonanych odwiertów badawczych czy źle zabezpieczonych studni. W tym przypadku, wody z wyżej zalegających (eksploatowanych np. do celów wody pitnej) warstw wodonośnych, mogą przedostawać się do odwadnianych utworów, gdzie są odpompowywane przez zakład górniczy (J. Kropka, J. Respondek, 2000; J. Sztelak, 1987).

W związku z powyższym, nadmierna eksploatacja wód podziemnych może doprowadzić do uszczuplenia zasobów konkretnego piętra wodonośnego, co uniemożliwi budowę kolejnych ujęć. Może także zmusić obecnych użytkowników studni do obniżenia wydajności, a nawet zaprzestania eksploatacji do czasu odnowienia się zasobów (P. Herbich i in., 2011).

W Polsce roczne zapotrzebowanie na wodę pitną to około 1,8 km3, a z ujęć wód podziemnych pochodzi aż 70% (M. Gutry-Korycka i in., 2014). Jednak powyższe wartości są tylko szacunkowe, ponieważ nie da się dokładnie określić ilości poborów wód podziemnych ze wszystkich ujęć. W przypadku dużych użytkowników, takich jak np. wodociągi czy zakłady przemysłowe, które rejestrują pobory, jest to możliwe, a problem stanowią małe ujęcia, które nie posiadają udokumentowanych poborów (A. Kowalczyk, 1996; M. Gutry-Korycka i in., 2014).

Ograniczenia w poborze wód podziemnych często powodują zastój w gospodarce. Szczególnie narażone na deficyt wody jest rolnictwo, w którym zapotrzebowanie na wodę do nawodnień z roku na rok narasta. Wpływ na to, ma znaczne ocieplanie się klimatu, a co za tym idzie częstość występowania zjawisk ekstremalnych, w postaci susz i niżówek. Poza tym aktualne tendencje zmian klimatycznych będą miały coraz bardziej niekorzystny wpływ na poziomy zarówno wód powierzchniowych, jak i podziemnych (M. Gutry-Korycka i in., 2014).

W konsekwencji będzie trzeba korzystać z ujęć ujmujących wody z głębszych warstw wodonośnych (J. Kropka, J. Wróbel, 2001). Przy czym należy pamiętać, że wraz ze wzrostem głębokości, rośnie mineralizacja wód, więc zakres głębokości też jest ograniczony. Ponadto bardzo ważny jest czynnik ekonomiczny, w postaci budowy głębszych ujęć, modernizacji istniejących oraz wiążących się z tym zwiększonych kosztów pompowania.

str.10

str.9

str.10

Pomijając kwestie ujmowania wody do celów pitnych i gospodarczych, ważną kwestią są odwodnienia stosowane w górnictwie. Powodują one obniżenie zwierciadła wody podziemnej średnio o 700 m (A. Różkowski, T. Rudzińska-Zapaśnik, 1983; M. Gutry-Korycka i in., 2014). W przypadku odwodnień stosowanych w górnictwie odkrywkowym, może dojść do trwałego osuszenia nadkładowych warstw wodonośnych, a zasięg oddziaływania odwodnienia może wielokrotnie przekroczyć obszar odkrywki (J. Przybyłek, 2018).

2.1.4 Połączenie warstw wodonośnych.

Połączenie się warstw wodonośnych, niesie ryzyko zanieczyszczenia wód zdatnych do picia (bez uzdatniania lub z częściowym uzdatnianiem), z wodami mocno zmineralizowanymi, zasolonymi lub skażonymi chemicznie albo biologicznie. W zależności od głębokości zalegania warstw wodonośnych, różna jest ich mineralizacja. Wody o niewielkiej mineralizacji, poniżej 1 g/l znajdują się najpłycej tj. maksymalnie do głębokości 1500 m. W pewnych rejonach wody wysoko zmineralizowane mogą zalegać na mniejszych głębokościach, wszystko zależy od budowy geologicznej.

Natomiast wody zasolone mogą wystąpić płytko na wybrzeżu Bałtyku lub w pobliżu wysadów solnych czy gipsu (S. Dąbrowski i in., 2004). Normalnie jednak występują w najgłębszych warstwach i zwykle mamy z nimi do czynienia podczas odwadniania wyrobisk górniczych. Poza tym, zanieczyszczenie biologiczne lub chemiczne może znajdować się w płytkich, przypowierzchniowych warstwach wodonośnych lub infiltrować z koryt rzecznych lub zbiorników wodnych. Przyczynami połączenia się warstw wodonośnych mogą być następujące zjawiska (L. Razowska-Jaworek; J. Sztelak, 1987):

str.11

Rys. 3 Wymuszony kontakt hydrauliczny pomiędzy dwiema warstwami wodonośnymi, spowodowany eksploatacją ujęcia: a) – stan naturalny, b) – stan podczas eksploatacji; ZS – zwierciadło wody statyczne, ZD – zwierciadło wody dynamiczne (ilustracja zmodyfikowana przez autora wg. J. Kowalski, 1998).

Największe skutki połączenia się warstw wodonośnych pociąga za sobą likwidacja wyrobisk górniczych, poprzez zaprzestanie ich odwadniania i w efekcie zatopienie. W ten sposób likwiduje się kopalnie odosobnione, ponieważ ich zatopienie nie wpłynie negatywnie na inne wyrobiska, znajdujące się z pobliżu tj. nie dojdzie do napływania wód z zatapianej kopalni do innych pracujących. W innym przypadku likwiduje się całe kompleksy kopalń, połączonych ze sobą hydraulicznie lub mogących przejmować wody z zatopionej kopalni, poprzez wyrobiska oraz pustki w górotworze.

Likwidacja całego kompleksu może skutkować wymieszaniem się wód z różnych warstw, na ogromną skalę i oddziaływać na dużej powierzchni, obejmującej wiele jednostek administracyjnych. Często do wyrobisk napływają wody zawierające dużo siarczanów, metali ciężkich czy nawet pierwiastków promieniotwórczych. W wyniku zmiany krążenia wód podziemnych, który dotychczas był drenowany systemem odwadniania kopalń, może nastąpić przepływ odwrotny tj. od wyrobiska do pobliskich ujęć wody.

Powyższą sytuację dobrze ilustruje przykład kopalń rud żelaza w rejonie Częstochowy. W latach 70. XX wieku zlikwidowano całe górnictwo rud żelaza i zatopiono tamtejsze wyrobiska. Doprowadziło to do zmian w jakości wód podziemnych, w których głównym zanieczyszczeniem były produkty utleniania piryty, czyli siarczki. Stan ten trwa do dnia dzisiejszego i uniemożliwia korzystanie z zasobów wody podziemnej, ze względu na zły stan chemiczny i wielokrotnie przekroczone normy dla wody pitnej (L. Razowska-Jaworek).

str.12

str.11

str.12

2.1.5 Osiadanie powierzchni terenu.

Odwodnienie górotworu przez zakład górniczy jest jedną z głównych przyczyn osiadania powierzchni terenu. W wielu przypadkach, osiadania spowodowane odwadnianiem są większe, niż podczas eksploatacji złóż np. węgla kamiennego. Powyższa deformacja terenu występuje, gdy odwadniane warstwy wodonośne są zbudowane ze skał o dużej ściśliwości np. piasków. W przypadku skał o małej ściśliwości, osiadania są niewielkie. Jednak, gdy takie skały są poprzecinane uskokami lub występują w nich zjawiska krasowe, to osiadania mogą mieć podobną skalę, jak w pierwszym przypadku.

Wielkość osiadań jest zależna od:

Ponadto osiadania możemy podzielić na następujące rodzaje, w zależności od sposobu ich powstawania:

str.13

Natomiast, w obydwu przypadkach powstają deformacje typu nieciągłego, a ich wysokość może być równa miąższości warstwy wodonośnej. Warto zauważyć, że zasięg osiadań jest mniejszy niż promień leja depresji, a w przypadku występowania sufozji chemicznej, mamy do czynienia z ługowaniem tj. wypłukiwaniem rozpuszczonych substancji mineralnych, takich jak np.: sole, siarki, skały wapienne oraz gipsy.

str.14

str.13

str.14

Konsekwencje osiadań terenu mogą być następujące:

str.15

2.1.6 Zrzut wód dołowych.

Ilości wód pochodzące z systemów odwadniania kopalń, są ogromne i muszą być efektywnie odprowadzane poza zasięg spływu wód do wyrobiska. Odbiornikiem tych wód są zwykle pobliskie cieki wodne, które w Polsce przyjmują aż 3,5 mln m3 dziennie. Prowadzi to do zwiększenia w nich przepływu, poniżej punktu zrzutu oraz znacznego zasolenia i wzrostu zanieczyszczeń różnymi pierwiastkami, w tym promieniotwórczymi (K. Polak i in., 2015; A. Smoliński, 2006).

Wraz ze wzrostem głębokości, wzrasta zasolenie wód dołowych, ale obserwuje się też zmniejszenie ich ilości, w stosunku do wyżej zalegających pokładów. Kolejnym ważnym zanieczyszczeniem wód dołowych, są duże ilości baru, radu, a także w nieznacznym stopniu uranu. Uran występuje zwykle z wodami, w których stężenie siarczanów jest znikome. Natomiast tam, gdzie ich stężenie jest duże, to występuje też dużo rozpuszczonego radu.

Konsekwencją transportu, a następnie zrzutu takich wód do pobliskich cieków, jest skażenie promieniotwórcze otaczającego środowiska. Jest ono niebezpieczne, nie tylko dla fauny i flory znajdującej się w ich pobliżu, ale też dla obsługi kopalni i mieszkańców otaczających terenów. Z kolei zasolone wody dołowe, po wymieszaniu się w cieku powodują zamieranie mikroorganizmów, odpowiedzialnych za samooczyszczające właściwości cieków. Następuje wtedy wzrost zanieczyszczeń i zubożenie oraz zanik życia biologicznego w ciekach i ich otoczeniu (A. Smoliński, 2006).

3. Cel i zakres opracowania

3.1 Cel opracowania.

Głównym celem niniejszej pracy jest określenie wpływu poboru wód podziemnych na terenie miasta Rybnika, na stosunki wodno-gruntowe przyległych terenów. Natomiast celem dodatkowym jest ocena oddziaływania ujęcia wody „Tęczowa”, na pobliską szczelinę przeciwlotniczą z okresu II wojny światowej.

3.2 Zakres opracowania.

Zakresem opracowania objęto ujęcia wody znajdujące się w granicach miasta. Są to głównie ujęcia wody do celów pitnych, przemysłowych, a także w mniejszym stopniu do nawodnień i odwodnień. Ponadto uwzględniono wpływ odwadniania kopalń głębinowych węgla kamiennego, których zasięg oddziaływania (nazywany terenem górniczym) obejmuje terytorium Rybnika. Natomiast, pominięto kwestie odwodnień: budowlanych, transportowych, przeciwpowodziowych i rolniczych, ze względu na brak dostępnych danych w tym zakresie.

str.16

str.15

str.16

4. Metodyka opracowania oraz materiały źródłowe

4.1 Metodyka opracowania.

Aby ocenić wpływ ujmowania wód podziemnych na stosunki wodno-gruntowe przyległych terenów, wykonano następujące czynności:

Na podstawie powyższych informacji wykonano analizę przestrzenną oddziaływania ujęć wody, na otaczający teren oraz środowisko naturalne. Ponadto, w celu określenia oddziaływania na pobliski schron, przeanalizowano operaty wodnoprawny i geologiczny na budowę ujęcia „Tęczowa” oraz dokonano wizji lokalnej we wnętrzu obiektu i otaczającym terenie.

str.17

Analizie poddano także informacje historyczne pozyskane od okolicznych mieszkańców i opiekunów budowli oraz ekspertyzę mykologiczno-budowlaną schronu z 2015 roku. Następnie na podstawie pomiarów bezpośrednich schronu oraz mapy do celów projektowych z naniesionymi rzędnymi terenu, wykonano uproszczony model 3D schronu i ujęcia na tle ośrodka gruntowego. Wykonany model posłużył do ustalenia teoretycznej głębokości położenia zwierciadła wody podziemnej względem schronu i oceny wpływu ujęcia PWiK „Tęczowa” na wyżej wymieniony obiekt.

4.2 Materiały źródłowe.

  1. Dane udostępniane na wniosek, przez Państwowy Instytut Geologiczny – PIB:
  2. Otwarte dane publiczne WMS (GIS), udostępniane przez:
  3. Otwarte dane publiczne WFS (GIS), udostępniane przez:

str.18

str.17

str.18

  1. Tradycyjne arkusze mapowe w formacie .jpg:
    • Szczegółowa mapa geologiczna Rybnika wraz z przekrojem,
  2. Dokumenty planistyczne:
  3. Publikacje Państwowej Służby Hydrogeologicznej:
    • Informacje o LZWP nr 345 (J. Mikołajów, A. Sadurski, 2017).
    • Informacje o budowie hydrogeologicznej Rybnika (A. Chmura, A. Wantuch, 2016).
    • Karta charakterystyki JCWPd nr 144.
  4. Informacje pozyskane na podstawie Ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (t.j. Dz.U. 2008 nr 199 poz. 1227):
    • Ilości zasolonych wód dołowych odprowadzanych przez poszczególne zakłady górnicze do cieku Nacyna oraz kolektora „Olza”.
    • Dokumentacja ujęcia PWiK „Tęczowa”:
      • Pozwolenie wodnoprawne.
      • Operat wodnoprawny na budowę i eksploatację ujęcia.
      • Operat geologiczny odwiertu.
  5. Ekspertyza mykologiczno-budowlana szczeliny przeciwlotniczej z 2015 roku.

5. Warunki hydrogeologiczne i ujęcia wód podziemnych w rejonie Rybnika

5.1 Warunki hydrogeologiczne.

Obszar miasta prawie w całości znajduje się w granicach jednolitej części wód podziemnych numer 144 (JCWPd nr 144), tylko niewielkie tereny zajmują jednostki nr: 142, 143 oraz 155. W JCWPd nr 144 występują następujące piętra wodonośne:

Poniższa tabela numer 1 przedstawia charakterystykę poszczególnych pięter wodonośnych. Została opracowaną na podstawie karty informacyjnej JCWPd nr 144, wykonanej przez Państwowy Instytut Geologiczny – PIB w 2009 roku.

str.19

Tab. 1 „Charakterystyka pięter wodonośnych JCWPd nr 144”
(wg. karty charakterystyki JCWPd nr 144)

Uwaga! W przypadku niepełnego wyświetlania tabeli na ekranie telefonu, należy przesunąć tabelę palcem w lewo lub w prawo i dostosować widok według własnych preferencji. W przypadku pozostałych urządzeń pod tabelą pojawi się suwak.

Piętro: czwartorzędowe

Stratygrafia Litologia Rodzaj wodonośca Charakter zwierciadła wody
Q piaski, żwiry porowy swobodny i napięty
Głębokość zalegania [m] Miąższość [m] Typ chemiczny wody
(N) naturalne, (A) antropogeniczne
3 - 24 4 - 68 (N), wodorowęglanowo-wapniowa

Piętro: neogeńsko - czwartorzędowe

Stratygrafia Litologia Rodzaj wodonośca Charakter zwierciadła wody
Q-Ng piaski, żwiry porowy swobodny i napięty
Głębokość zalegania [m] Miąższość [m] Typ chemiczny wody
(N) naturalne, (A) antropogeniczne
brak danych 25 (A), siraczanowo-wapniowo-żelaziste

Piętro: czwartorzędowo - karbońskie

Stratygrafia Litologia Rodzaj wodonośca Charakter zwierciadła wody
Q-C3 piaski, żwiry, piaskowce porowy, szczelinowo - porowy swobodny i napięty
Głębokość zalegania [m] Miąższość [m] Typ chemiczny wody
(N) naturalne, (A) antropogeniczne
24 - 49 20 – 25 brak danych

str.20

str.19

str.20

Piętro: Neogeńskie

Stratygrafia Litologia Rodzaj wodonośca Charakter zwierciadła wody
Ng piaski, żwiry porowy napięty
Głębokość zalegania [m] Miąższość [m] Typ chemiczny wody
(N) naturalne, (A) antropogeniczne
19 - 108 5 - 30 brak danych

Piętro: Karbońskie

Stratygrafia Litologia Rodzaj wodonośca Charakter zwierciadła wody
C3 piaskowce szczelinowo - porowy napięty
Głębokość zalegania [m] Miąższość [m] Typ chemiczny wody
(N) naturalne, (A) antropogeniczne
242 – ok. 600 20 – 40 (N), wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowe,
(A), wodorowęglanowo-sodowe,
(A), wodorowęglanowo-siarczanowo-sodowe,
(A), wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe,
(A), siarczanowo-wodorowęglanowo-wapniowe,
(A), siarczanowo-wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowe,
(A), siarczanowo-wodorowęglanowo-sodowo-wapnowe,

Wody podziemne nadające się do gospodarczego wykorzystania, znajdują się tylko w czwartorzędowym, neogeńskim i karbońskim poziomie wodonośnym.

Czwartorzędowe poziomy zasilane są bezpośrednio poprzez infiltrację wód opadowych lub w wyniku przesączania przez warstwy słabo przepuszczalne. Naturalny drenaż utworów czwartorzędowych stanowi dolina rzeki Rudy wraz z jej dopływami. Miejscowo rolę drenażu przejmują zakłady górnicze oraz ujęcia wód, które mają duży wpływ na układ krążenia wód podziemnych na terenie miasta (A. Chmura, A. Wantuch, 2016).

str.21

W utworach karbońskich, wody słodkie występują tylko w południowo-zachodniej części miasta i ograniczone są do głębokości ok. 250 m (T. Rubiniec i in., 2016). Ich zasilanie następuje na wychodniach, znajdujących się w dzielnicach Niewiadomiu i Niedobczycach. Zasilane są także poza obszarem JCWPd nr 144 oraz w drodze bezpośredniej infiltracji, z przepuszczalnych utworów czwartorzędowych (T. Rubiniec i in., 2016).

Natomiast największy drenaż utworów karbońskich i pośrednio młodszych pięter stanowią głębokie wyrobiska górnicze, przez które wytworzył się, niezależny od rzeki Rudy system krążenia wód podziemnych, w dużym stopniu przez nie kontrolowany. Pozostałe piętra wodonośne zasilane są przepływem wymuszonym, przez drenaż górniczy oraz poprzez przesiąkanie.

Ponadto poszczególne poziomy są połączone hydraulicznie poprzez okna hydrogeologiczne, którymi są (A. Chmura, A. Wantuch, 2016):

Na terenie miasta znajduje się lokalny zbiornik wód podziemnych numer 345. Jest to dawny główny zbiornik GZWP nr 345, którego ranga została obniżona do stopnia lokalnego, ze względu na (J. Mikołajów, A. Sadurski, 2017):

Obszar zbiornika tworzą utwory czwartorzędowe, zbudowane z piasków i żwirów pochodzenia rzecznego i rzeczno-lodowcowego. W obrębie zbiornika wyróżnia się dwa poziomy wodonośne:

str.22

str.21

str.22

Poza tym, zasilanie zbiornika następuje poprzez:

Naturalnym drenażem zbiornika jest dolina rzeki Rudy wraz z dopływami, a wymuszonym są wyrobiska górnicze, które mają niekorzystny wpływ na jakość wody (J. Mikołajów, A. Sadurski, 2017).

Poniżej, w tabeli nr 2 przedstawiono parametry charakterystyczne zbiornika LZWP nr 345. Tabela została opracowana na podstawie informatora PGI-PIB „Główne zbiorniki wód podziemnych w Polsce” z 2017 roku.

Tab. 2 „Parametry charakterystyczne LZWP nr 345”
(wg. J. Mikołajków, A. Sadurski, 2017).

Powierzchnia zbiornika [km2] 76,8
Rodzaj wodonośca porowy
Stratygrafia Czwartorzęd
Klasa jakości wody IV, V
Szacunkowe zasoby dyspozycyjne [m3/d] 26 500
Podatność na zanieczyszczenia Bardzo podatny

Poniżej na rysunkach nr 5 oraz nr 6 przedstawiono budowę geologiczną obszaru Rybnika, na tle której widoczny jest zbiornik wód podziemnych LZWP nr 345.

str.23

Rys. 5 Przekrój hydrogeologiczny I - I` przez rejon Rybnika (ilustracja zmodyfikowana przez autora wg. A. Chmura, A. Wantuch, 2008) - lokalizacja przekroju na Rys. 4. Rys. 6 Przekrój hydrogeologiczny II - II` przez rejon Rybnika (ilustracja zmodyfikowana przez autora wg. A. Chmura, A. Wantuch, 2008) - lokalizacja przekroju na Rys. 4.

str.24

str.23

str.24

5.2 Ujęcia wód podziemnych w rejonie Rybnika.

Na terenie miasta funkcjonuje 57 czynnych ujęć wody (w tym 7 awaryjnych), które widnieją w ewidencji Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB. Dla tych obiektów opracowane są karty charakterystyki zawierające podstawowe parametry dotyczące m.in. budowy, funkcji oraz eksploatacji ujęcia. Ponadto dla 9 z nich instytut otrzymuje informacje od właścicieli o rocznym poborze wody z ujęć, do czego zobligowani są przez ustawę Prawo Wodne.

Lokalizacja ujęć wody na tle podkładu topograficznego została przedstawiona na rysunku nr 4.

Mniej niż połowa ujęć znajduje się w obszarze Lokalnego Zbiornika Wód Podziemnych numer 345, których jest 27, natomiast pozostałe 30 ujmuje wodę z obszaru poza zbiornikiem. W większości ujmują wody z utworów czwartorzędowych, jedynie nieliczne z czwartorzędowo-karbońskich oraz neogeńskich. Najwięcej wód pobierają ujęcia przemysłowe oraz do celów zaopatrzenia ludności w wodę pitną.

Poniżej przedstawiono procentowy udział ujęć wody w odniesieniu do celów jej wykorzystania:

Wyk. 1 Procentowy udział ujęć wody w odniesieniu do celów wykorzystania wody (opracowanie własne).

Z powyższego wykresu wynika, że najwięcej ujęć wody służy do zaspokojenia potrzeb przemysłu. Największym zakładem przemysłowym w Rybniku jest elektrownia węglowa należąca do PGE Energia Ciepła S.A., która posiada 7 ujęć o łącznej wydajności 498,2 m3/h. Jest to zakład ujmujący najwięcej wód podziemnych, jednocześnie posiadający najgłębsze ujęcia wody, sięgające odpowiednio 121 m oraz 107,5 m poniżej poziomu terenu. Warto także zaznaczyć, że część ujmowanych wód jest odsprzedawana Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji w Rybniku na pokrycie zapotrzebowania na wodę do celów komunalnych.

str.25

Rys. 4 Mapa Rybnika przedstawiająca lokalizację ujęć wody, przekrojów geologicznych oraz lokalnego zbiornika wód podziemnych (opracowanie własne na podkładzie mapowym z www.geoportal.gov.pl).

str.26

str.25

str.26

Kolejnym dużym użytkownikiem wód do celów przemysłowych są zakłady górnicze: KWK Rydułtowy, KWK Jankowice oraz KWK Chwałowice, które użytkują wodę do celów technologicznych m.in. podsadzania wyrobisk. Wodę do celów przemysłowych ujmują jeszcze Polskie Koleje Państwowe posiadające 4 ujęcia oraz pozostali mniejsi użytkownicy. Ogółem do celów przemysłowych użytkowanych jest 30 ujęć wody o łącznej wydajności 1 113,70 m3/h.

Natomiast wodę do celów pitnych ujmuje głównie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji, które posiada aż 14 ujęć o łącznej wydajności 535,3 m3/h. Jest to jedyny dostawca wody do celów pitnych na terenie miasta, dla użytkowników prywatnych i niektórych instytucji. Ujęcia wody podziemnej przedsiębiorstwa stanowią niewielki udział w zaopatrzeniu ludności w wodę, ponieważ głównym źródłem jest woda kupowana m.in. od Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach oraz spółki PGE Energia Ciepła S.A. Pozostali użytkownicy wody do celów pitnych, stanowią małą grupę prywatnych przedsiębiorstw oraz szkoły podstawowej posiadających 4 ujęcia o łącznej wydajności 65,6 m3/h.

Ujęcia wody posiadają także zakłady opieki zdrowotnej, którymi są szpitale posiadające 4 ujęcia o łącznej wydajności 224,8 m3/h. Dzięki własnym ujęciom wody szpitale są niezależne od głównego dostawcy czyli PWiK w Rybniku.

Kolejnym użytkownikiem wód podziemnych są Zarząd Zieleni Miejskiej oraz dwie szkółki drzew, które eksploatują do celów nawadniania roślin i mycia sprzętu trzy ujęcia o niewielkiej wydajności łącznej 10,9 m3/h.

Na terenie miasta, w pobliżu cofki największego zbiornika wodnego funkcjonują ujęcia wody służące do odwadniania terenów przyległych. Są to dwa ujęcia o łącznej wydajności 331,8 m3/h, które posiadają największy zasięg lejów depresji o rozmiarze odpowiednio 1 537 m oraz 657 m.

Podstawowe parametry wszystkich wymienionych wyżej ujęć wód podziemnych zostały przedstawione w tabelach nr 3 oraz nr 4.

Poza wyżej wymienionymi, na obszarze miasta znajdują się ujęcia służące potrzebom zwykłego korzystania z wód, które zgodnie z ustawą Prawo Wodne nie mogą przekraczać 30 metrów głębokości, a pobór wód z ujęcia nie może być większy niż 5 m3 na dobę. Na takie obiekty nie jest wymagane uzyskanie pozwolenia wodno-prawnego i sporządzanie dokumentacji hydrogeologicznej. W związku z powyższym nie znana jest skala występowania tego typu ujęć oraz rozmiar ich oddziaływania na pobliskie tereny, ponieważ urzędy i instytucje publiczne nie prowadzą rejestrów w tym zakresie.

str.27

Tab. 3 „Ujęcia wody znajdujące się na obszarze miasta Rybnika cz.1"
(opracowanie własne) – lokalizacja na rysunku nr 4.

str.28

str.27

str.28

Tab. 4 „Ujęcia wody znajdujące się na obszarze miasta Rybnika cz.2"
(opracowanie własne) – lokalizacja na rysunku nr 4.

str.29

Ostatnim typem ujęć wód podziemnych w Rybniku są odwadniane wyrobiska górnicze, stanowiące ujęcia obszarowe, którymi są cztery czynne zakłady górnicze wydobywające węgiel kamienny. Są to następujące kopalnie głębinowe, należące do Polskiej Grupy Górniczej S.A.:

Tab. 5 „Czynne zakłady górnicze, obejmujące swym zasięgiem obszar miasta Rybnika" (wg. danych PIG-PIB z 2019 roku).

Lp. Nazwa zakładu Całkowita powierzchnia terenu górniczego [km2] Powierzchnia terenu górniczego w granicach miasta [km2]
1 KWK Chwałowice 26,20 22,37
2 KWK Rydułtowy 74,97 19,26
3 KWK Marcel 67,14 6,25
4 KWK Jankowice 30,40 8,90

Ponadto na obszarze miasta znajdują się tereny górnicze nieczynnych kopalni węgla kamiennego, którymi są KWK Dębieńsko znajdujące się w północno-wschodniej części miasta oraz KWK Żory obejmujące swym obszarem południowo-wschodnie tereny Rybnika.

Lokalizacja wszystkich terenów górniczych została zaznaczona na rysunku nr 7.

6. Wpływ eksploatacji wód podziemnych na tereny przyległe.

W celu określenia wpływu eksploatacji wód podziemnych sporządzono mapę wnioskową, zawierającą lokalizację wód powierzchniowych tj. cieków i zbiorników wodnych, form ochrony przyrody, terenów górniczych, osiadań terenu, zbiorników wód podziemnych, a przede wszystkim ujęć wraz z zasięgiem ich oddziaływania tj. lejami depresji studziennej.

Gotowa mapa wnioskowa stanowi rysunek nr 7.

Ponadto cennych informacji o istniejących oddziaływaniach zakładów górniczych dostarczył tekst Studium uwarunkowań i kierunków przestrzennego zagospodarowania miasta Rybnika. Natomiast zasięg osiadań terenów zlokalizowany został dzięki opracowaniu ekofizjograficznemu dla miasta Rybnika, tworzonego przy okazji opracowywania tekstu Studium.

Część informacji dotyczących wpływu eksploatacji wód podziemnych na tereny przyległe znajduje potwierdzenie w tekście studium, dlatego uznano je za stwierdzone i udokumentowane. Oprócz tego pozostałe skutki uznane za możliwe, ale nie udokumentowane, zostały wywnioskowane na podstawie analizy danych przestrzennych, parametrów technicznych ujęć oraz wiedzy pozyskanej z przeglądu literatury przedmiotu.

str.30

str.29

str.30

Rys. 7 Mapa wnioskowa przedstawiająca zasięg oraz skutki oddziaływania ujęć wody i odwodnień górniczych w rejonie miasta Rybnika (opracowanie własne).

str.31

W związku z powyższym, na terenie miasta zidentyfikowano następujące oddziaływania eksploatacji wód podziemnych na przyległe tereny:

6.1 Oddziaływanie stwierdzone (udokumentowane):

1. Zasolenie cieku Nacyna na odcinku od południowo-zachodniej granicy miasta do przepompowni, przy wlocie do rzeki Rudy oraz na odcinku rzeki Rudy, od ujścia ze zbiornika Rybnickiego do północnych granic miasta. Poza tym zbiornik Rybnicki jest chroniony przed napływem zasolonych wód z rzeki Nacyny poprzez przepompownię, która odprowadza jej wody do rzeki Rudy, poniżej zapory czołowej zbiornika.

W tekście Studium znaleziono informację, że do rzeki Nacyny są doprowadzane wody dołowe z zakładu górniczego KWK Rydułtowy. Natomiast z informacji uzyskanych z Wyższego Urzędu Górniczego w Katowicach wynika, że ilości doprowadzanych wód są znaczne i wynoszą 12 941 m3/dobę.

Dla porównania w poniższej tabeli nr 7 przedstawiono ilości zrzucanych wód dołowych z poszczególnych zakładów górniczych. Nadmienić należy, że tylko KWK Rydułtowy zrzuca wody dołowe do Nacyny, a pozostałe zakłady odprowadzają je poprzez system retencyjno-dozujący OLZA bezpośrednio do rzeki Odry.

Tab. 7 „Ilości wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych" (wg. danych Wyższego Urzędu Górniczego z 2017 roku).

Lp. Nazwa zakładu Ilość wód dołowych pochodząca z całego zakładu [m3/dobę] Ilość wód dołowych pochodząca z obszaru miasta [m3/dobę]
1 KWK Rydułtowy 12 941,00 3 324,58
2 KWK Chwałowice 3 541,00 3 023,37
3 KWK Jankowice 3 188,00 933,33
4 KWK Marcel 2 555,00 237,84

Wartość otrzymano obliczeniowo, zestawiając ilości wód dołowych pochodzących z całego zakładu z całym obszarem zajmowanym przez teren górniczy oraz tym znajdującym się w granicach miasta Rybnika. Wartości w tej kolumnie mają charakter wyłącznie poglądowy i nie odzwierciedlają faktycznego stanu.

str.32

str.31

str.32

Z powyższej tabeli wynika, że najwięcej wód dołowych zrzuca zakład KWK Rydułtowy, a pozostałe zakłady nie mają wpływu na zanieczyszczenie wód powierzchniowych w obszarze miasta.

Skala problemu zasolenia rzeki Nacyny jest zauważalna w terenie, ponieważ ciek jest mocno zanieczyszczony zarówno przez zasolenie jak i przez niekontrolowany zrzut ścieków oraz odcieki ze składowisk odpadów. Objawia się to zmętnieniem oraz nieprzyjemnym zapachem wody, szczególnie w okresie podwyższonych temperatur powietrza. Widać, że zdolności samooczyszczające cieku zostały zakłócone.

Zdaniem autora jest to najbardziej niekorzystne zjawisko eksploatacji wód podziemnych na terenie miasta, z pośród wszystkich zidentyfikowanych.

2. Osiadania terenu w południowo-zachodniej oraz południowej części miasta spowodowane pracami górniczymi i odwodnieniami. Konsekwencją osiadań jest powstawanie niecek bezodpływowych, z których trzeba odpompowywać wodę aby zapobiec podtapianiu pobliskich terenów.

Z tekstu Studium wynika, że eksploatacja węgla przez zakład KWK Jankowice spowodowała powstanie osiadań terenu sięgające od 1,5 do 8 m oraz niecek bezodpływowych w dzielnicach Boguszowice oraz Popielów, w południowo-zachodniej części miasta. Poza tym w pobliskich rejonach powstały rozległe niecki bezodpływowe oraz zalewiska bezodpływowe na potoku Radziejowskim, z których wody muszą być częściowo odprowadzane przez pompownie. Ponadto wskazano, że część gleb jest nadmiernie zawodniona w wyniku powstania wyżej wymienionych deformacji.

Natomiast z opracowania ekofizjograficznego wynika, że osiadania nastąpiły także w południowej części miasta, gdzie eksploatację pokładów węgla prowadzi zakład KWK Chwałowice. Poza tym z punktu widzenia mieszkańca miasta widać wyraźnie, że południowe tereny Rybnika są mocno przekształcone w wyniku osiadań terenu, co objawia się uszkodzeniami nawierzchni jezdni i chodników oraz pęknięciami na ścianach budynków.

4. Obniżenie zwierciadła wody podziemnej w rejonie oddziaływania lejów depresji studziennej m.in. największe wywołane przez pompownie odwadniające 1O i 2O oraz odwodnienia górnicze. W teksie Studium znajduje się jedynie informacja, że część gleb jest lokalnie przesuszona na skutek oddziaływania wyżej wymienionych czynników.

Natomiast z analizy danych eksploatacyjnych ujęć wynika, że oddziaływanie na tereny przyległe jest znaczne, szczególnie w rejonie studni Pompownia ST-1A o zasięgu promienia leja depresji ponad 1,5 km, który swym wpływem obejmuje LZWP nr 345 oraz kilka mniejszych ujęć.

str.33

6.2 Oddziaływanie prawdopodobne (brak dowodów):

1. Obniżenie zwierciadła wody podziemnej wpływające na roślinność w rejonie użytku ekologicznego „Meandry rzeki Rudy”, zawierającego rzadkie i ustępujące gatunki roślin i zwierząt, znajdującego się na terenie parku krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich” w północnej części miasta poniżej zapory zbiornika Rybnickiego.

Wpływ na to mają ujęcia należące do spółki PGE Energia Ciepła S.A. o łącznej wydajności 218 m3/h i zasięgu promienia leja depresji 770 metrów. Z przeprowadzonych obserwacji w terenie, nie widać negatywnych skutków oddziaływania eksploatacji ujęć na lokalną roślinność, co może rekompensować odpływ wody ze zbiornika Rybnickiego.

2. Obniżenie poziomu wody w zbiorniku Paruszowiec oraz niewielka zmiana charakteru rzeki Ruda z drenującego na infiltrujący, spowodowana oddziaływaniem pobliskich ujęć wody. W bezpośrednim sąsiedztwie zbiornika Paruszowiec oraz zasilającej go rzeki Rudy, znajdują się trzy ujęcia wody. Dwa z nich należą do byłej Huty Silesia i posiadają łączną wydajność eksploatacyjną na poziomie 129,9 m3/h o promieniach lejów depresji 147 oraz 186 metrów.

Swym zasięgiem obejmują prawie połowę zbiornika, z czego można wywnioskować, że ujmują również wody infiltrujące ze zbiornika. Ostatnim ujęciem jest studnia należąca do szkółki drzew o niewielkiej wydajności 6 m3/h i promieniu leja depresji równym 387 metrów. Jednak w tym przypadku ze względu na małą wydajność jego wpływ na stany wody w rzece Ruda można pominąć.

3. Problem z utrzymaniem odpowiedniego poziomu wody w zbiorniku Rybnickim spowodowany oddziaływaniem pobliskich ujęć wodnych. Sytuacja może mieć miejsce w wyniku prowadzonego odwadniania terenów przyległych do zbiornika, w jego części dopływowej. Ujęcia Pompownia ST-1A oraz S-1 o wydajnościach odpowiednio 193 m3/h oraz 138 m3/h generują rozległe leje depresji studziennej o promieniach lejów odpowiednio 1 537 oraz 657 metrów. Na załączonej mapie wnioskowej (rys. 7) widać, że zasięgi lejów depresji obejmują spory obszar zbiornika, łącznie ze zbiornikiem bocznym.

4. Obniżenie poziomu wody w ujęciach, położonych na terenach górniczych oraz szczerpywanie zasobów LZWP nr 345 wywołane oddziaływaniem odwodnień górniczych. W dostępnych źródłach nie znaleziono informacji na temat występowania tych zjawisk, jednak analiza danych przestrzennych wykazała, że takie sytuacje mogą mieć miejsce.

5. Połączenie się poziomów wodonośnych na skutek likwidacji nieczynnych wyrobisk górniczych poprzez doprowadzenie do ich zatopienia lub ich nieprawidłowa likwidacja.

str.34

str.33

str.34

Zjawisko możliwe w południowej części miasta, gdzie zlikwidowano m.in. Ruch Rymer oraz Ignacy. Jest to zjawisko, którego skalę jest trudno oszacować, ponieważ brakuje dokumentacji z procesu likwidacji wyrobisk, a nawet ich lokalizacji. Z tekstu Studium wynika, że na południowych terenach miasta istniało wiele małych wyrobisk górniczych, o których istnieniu mieszkańcy i władze miasta dowiadują się w wyniku osunięć gruntu, odkrywających nieczynne szyby kopalniane.

Z przeprowadzonej analizy wynika, że największy wpływ na otaczający teren ma eksploatacja węgla kamiennego, której towarzyszy głębokie odwodnienie górotworu. Natomiast ujęcia wody, z pośród których największy zasięg oddziaływania posiadają studnie odwadniające tereny przyległe do zbiornika Rybnickiego, posiadają mniejszy udział w kształtowaniu stosunków wodnych i otaczającego krajobrazu.

7. Wpływ ujęcia wody PWiK „Tęczowa”, na pobliską szczelinę przeciwlotniczą.

Szczelina przeciwlotnicza została wybudowana w 1944 roku i jest budowlą ochronną przeznaczoną do ochrony ludności przed odłamkami bomb lotniczych, pożarami itd. Jest to obiekt zbudowany w formie kilku tuneli połączonych ze sobą pod różnymi kątami wraz z pomieszczeniami bocznymi. Znajduje się pod powierzchnią terenu i ze względu na mieszaną konstrukcję ceglano – żelbetową, stanowi swego rodzaju drenaż. Aktualnie w schronie nie zalegają wody podziemne, jednak panuje w nim wysoka wilgotność.

Podczas wizji lokalnej w obiekcie zauważono ciemne naloty wzdłuż ścian, układające się na kształt zalegającego dawniej zwierciadła wody. Ślady zaczynają się 10 cm od podłogi, w środkowej części drugiego tunelu (licząc od przekroju zaznaczonego na rys. 8) i kończą się na wysokości ok. 100 cm na końcu pierwszego tunelu (na którym jest zlokalizowany przekrój). Wiedząc, że zwierciadło zalegającej wody będzie tworzyć poziomą taflę niezależną od spadku tunelu, założono, że w pewnym okresie wody podziemne mogły zalegać na tyle płytko, aby podtapiać schron.

W pobliżu schronu znajduje się czynne ujęcie wody PWiK „Tęczowa” wybudowane w 2011 roku o wydajności 70 m3/h i promieniu leja depresji równym 121,2 metry. Oprócz tego parę metrów dalej znajduje się nieczynne ujęcie wody, dla działającego w latach 1880 do 2004 browaru Rybnickiego. W związku z powyższym możliwy jest wpływ działającego aktualnie ujęcia PWiK „Tęczowa” na stany wód podziemnych w pobliżu schronu oraz związek zjawiska podtapiania obiektu z zaprzestaniem eksploatacji ujęcia przez dawny zakład browarniczy.

str.35

Rys. 8 Model 3D schronu i ujęcia PWiK „Tęczowa” na planie sytuacyjno-wysokościowym oraz przekrój przez schron na tle profilu gruntowego (opracowanie własne).

Aby sprawdzić słuszność wyżej wymienionych przesłanek na stan faktyczny, postanowiono posłużyć się istniejącą dokumentacją geologiczną z budowy ujęcia PWiK „Tęczowa”, pomiarami bezpośrednimi schronu oraz mapą do celów projektowych, a następnie stworzyć uproszczony model 3D schronu i ujęcia w programie AutoCAD. Model posłużył następnie do określenia położenia budowli względem zwierciadła wody podziemnej, zastanego podczas budowy ujęcia oraz obniżonego w wyniku eksploatacji. Ponadto umożliwił określenie posadowienia budowli względem poszczególnych warstw gruntu.

Uproszczony model 3D schronu i ujęcia na tle mapy do celów projektowych oraz jego przekrój z zaznaczonymi poziomami zwierciadła wody znajduje się na rysunku nr 8. Natomiast model 3D budowli i ujęcia na tle ośrodka gruntowego z widoczną bryłą leja depresji studziennej znajduje się na rysunku nr 9.

Z przeprowadzonej analiza wynika, że najniżej położone zwierciadło wody podziemnej nawiercone i ustalone w dniu 25.05.2011r. znajdowało się około 1,24 metra poniżej poziomu podsadzki schronu. Następnie w wyniku eksploatacji ujęcia obniżyło się do głębokości około 6,53 metra. Na podstawie powyższych danych można stwierdzić, że podtapianie schronu przez wody podziemne, przed rozpoczęciem eksploatacji ujęcia nie mogło mieć miejsca.

str.36

str.35

str.36

Jedyną możliwością zajścia takiego zjawiska mogły by być intensywne i długotrwałe opady deszczu, które doprowadziłyby w tym czasie do podniesienia się poziomu wód podziemnych powyżej poziomu podsadzki. Na przykład podczas intensywnych opadów w 1997 roku, które doprowadziły do największej powodzi w kraju.

Z danych historycznych wynika, że w latach 90 w wyniku transformacji ustrojowej kraju, browar zmniejszył swoją wydajność produkcyjną, a co za tym idzie pobór wody z ujęcia. Te dwa zjawiska mogły wpłynąć na poziom zalegania wód podziemnych i doprowadzić do podtopienia obiektu. Natomiast podczas kolejnej powodzi w 2010 roku, kiedy browar nie prowadził już produkcji od sześciu lat, a ujęcie PWiK „Tęczowa” jeszcze nie istniało, również mogło dojść do podtopienia schronu.

W związku z powyższym nie można wykluczyć takiej możliwości, dlatego ocenia się wpływ ujęcia wody PWiK „Tęczowa” jako znaczący dla pobliskiego schronu. Dzięki pracy ujęcia obiekt jest chroniony przed negatywnymi skutkami płytkiego zalegania wód podziemnych oraz wpływem zjawiska podciągania kapilarnego. Jedynym problemem dla schronu są infiltrujące wody z opadów deszczu i tajania porywy śnieżnej, które powodują wysoką wilgotność wewnątrz, co zostało potwierdzone w ekspertyzie mykologiczno-budowlanej przeprowadzonej w 2015 roku.

Rys. 9 Model 3D schronu i ujęcia PWiK „Tęczowa” na tle ośrodka gruntowego (opracowanie własne).

str.37

8. Podsumowanie.

Wpływ eksploatacji ujęć wód podziemnych na stosunki wodno-gruntowe przyległych terenów jest znaczny i zwykle niekorzystny. Największym źródłem oddziaływania są odwadniane wyrobiska górnicze, które powodują osiadania terenu na dużą skalę oraz zasolenie cieku Nacyna. Ponadto niewielki wpływ na położenie zwierciadła wody podziemnej, a co za tym idzie przesuszenie gleb mają największe ujęcia wody do celów pitnych i przemysłowych, które eksploatuje spółka PGE Energia Ciepła S.A. oraz Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Rybniku.

Poniżej w tabeli nr 8 zestawiono wszystkie możliwe skutki oddziaływania ujęć na tereny przyległe oraz wskazano te, które występują na terenie miasta.

Tab. 8 „Podsumowanie wpływu eksploatacji ujęć wód podziemnych na terenie Rybnika cz.1" (opracowanie własne).

Uwaga! W przypadku niepełnego wyświetlania tabeli na ekranie telefonu, należy przesunąć tabelę palcem w lewo lub w prawo i dostosować widok według własnych preferencji. W przypadku pozostałych urządzeń pod tabelą pojawi się suwak.

Lp. Skutki ujmowania wód podziemnych Zidentyfikowane na obszarze miasta Ocena wpływu/ skala problemu
1 Osuszenie powierzchni terenu, gruntu lub wykopów. TAK Przesuszenie części gleb w rejonie oddziaływania ujęć. Niewielki wpływ na otoczenie - raczej korzystny.
2 Zanik wód powierzchniowych. NIE Możliwe obniżenie poziomu wody w zbiornikach i przepływu w ciekach. Brak dowodów.
3 Zanik warstw wodonośnych. NIE brak danych
4 Połączenie warstw wodonośnych. NIE Możliwe połączenie warstw wodonośnych na terenie byłych wyrobisk górniczych. Brak dowodów.

str.38

str.37

str.38

Tab. 8 „Podsumowanie wpływu eksploatacji ujęć wód podziemnych na terenie Rybnika cz.2" (opracowanie własne)

Lp. Skutki ujmowania wód podziemnych Zidentyfikowane na obszarze miasta Ocena wpływu/ skala problemu
5 Osiadanie powierzchni terenu. TAK Mocne przekształcenie powierzchni terenu. Powstawanie zalewisk i niecek bezodpływowych. Uszkodzenia budynków i nawierzchni dróg. Duży wpływ na otoczenie – zdecydowanie niekorzystny.
6 Zrzut wód dołowych. TAK Duże zasolenie cieku Nacyna. Konieczność przepompowywania wód cieku poniżej zapory zbiornika Rybnickiego. Postępująca eutrofizacja cieku i utrata zdolności samooczyszczania. Największy wpływ na otoczenie – zdecydowanie niekorzystny.

Z przedstawionego zestawienia wynika, że połowa wymienionych w przeglądzie literatury skutków eksploatacji ujęć, ma miejsce na terenie Rybnika. Pozostałe zostały zidentyfikowane jako możliwe, ale nie potwierdzone dowodami. Jednak nie można jednoznacznie wykluczyć ich występowania szczególnie, że istnieją ku temu warunki.

Natomiast jeżeli chodzi o odziaływanie ujęcia wody PWiK „Tęczowa” na pobliską szczelinę przeciwlotniczą, to z przeprowadzonej analizy nie można jednoznacznie potwierdzić zjawiska podtapiania obiektu, występującego przed rozpoczęciem eksploatacji ujęcia.

Oczywiście istnieje taka możliwość, ponieważ znaleziono ślady zastoju wody na ścianach obiektu, a zwierciadło wody nawiercone i ustalone podczas wiercenia studni układało się 1,24 metra poniżej poziomu podsadzki schronu. Wbrew pozorom, nie jest to duża głębokość, a zwierciadło wody podziemnej ma tendencję do zmiany położenia w szczególności podczas intensywnych opadów i zaprzestania eksploatacji wody z ujęcia.

Możliwe są także niedokładności w pomiarach bezpośrednich oraz podczas opracowywania uproszczonego modelu 3D schronu i ujęcia. Aby potwierdzić lub obalić postawioną teorię, należało by przeprowadzić badania modelowe przepływu wód podziemnych i wykonać dokładną analizę stanu gruntu w bezpośrednim otoczeniu schronu m.in. kolejne odwierty geologiczne.

str.39

9. Bibliografia

  1. PRZYBYŁEK J. Aktualne problemy odwadniania złóż węgla brunatnego w Wielkopolsce. Górnictwo Odkrywkowe, 2018, r. 59, nr 2, s. 5-14. (dostęp 08.11.2019r.).
  2. NAZAREWICZ M., POPIELSKI P. Analiza oddziaływania czasowego odwodnienia w trakcie realizacji głębokich wykopów fundamentowych na budynki sąsiednie. Czasopismo Techniczne. Środowisko, 2010, r. 107, z. 1-Ś, s. 31-48. (dostęp 08.11.2019r.).
  3. PALUCH R. Gospodarka leśna na siedliskach silnie wilgotnych i bagiennych. Leśne Prace Badawcze, 2006, nr 2, s. 115-121. (dostęp 08.11.2019r.).
  4. DĄBROWSKI S., GÓRSKI J., KAPUŚCIŃSKI J., PRZYBYŁEK J., SZCZEPAŃSKI A. Metodyka określania zasobów eksploatacyjnych ujęć zwykłych wód podziemnych. Poradnik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2004. (dostęp 08.11.2019r.).
  5. POLAK K. Ocena efektywności renowacji studni głębinowej za pomocą ditlenku węgla. Górnictwo Odkrywkowe, 2016, r. 57, nr 6, s. 13-20. (dostęp 08.11.2019r.).
  6. PABIN J., WLODEK S., BISKUPSKI A. Oddziaływanie głębokiego odwodnienia odkrywki KWB Bełchatów na uwilgotnienie gleby. Roczniki Gleboznawcze, 2008, t. LIX, nr 2, s. 191-195. (dostęp 08.11.2019r.).
  7. SKRZYŃSKI E. Odwodnienie i jego wpływ na stabilność podtorza kolejowego. Prace Instytutu Kolejnictwa, 2017, z. 153, s. 33-39. (dostęp 08.11.2019r.).
  8. MATUSIEWICZ W. Osuszenie murów fundamentowych i odwodnienie gruntu przyległego do pałacu Ursyna Niemcewicza. Przegląd Naukowy - Inżynieria i Kształtowanie Środowiska, 2013, vol. 22, nr 60, s. 208-221. (dostęp 08.11.2019r.).
  9. KOWALCZYK A. Problemy oceny zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w zlewniach w warunkach aktywnej antropopresji. Przegląd Geologiczny, 1996, vol. 44, nr 8, s. 840-844. (dostęp 08.11.2019r.).
  10. RÓŻKOWSKI A., RUDZIŃSKA-ZAPAŚNIK T. Pochodzenie wód podziemnych w Górnośląskim i Lubelskim Zagłębiu Węglowym. Przegląd Geologiczny, 1983, vol. 31, nr 6, s. 370-377. (dostęp 08.11.2019r.).
  11. HERBICH P., MORDZONEK G., PRZYTUŁA E. Stan rozpoznania i stopień wykorzystania dostępnych do zagospodarowania zasobów wód podziemnych w Polsce. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, 2011, nr 455, s. 193-202. (dostęp 08.11.2019r.).
  12. RASAŁA M., TUNAK-GRZYBOWSKA A., PAJEWSKI K. Uruchomienie ujęcia zwykłych wód podziemnych: prawo, teoria i praktyka. Przegląd Geologiczny, 2017, vol. 65, nr 11/1. s. 1155-1158. (dostęp 08.11.2019r.).

str.40

str.39

str.40

  1. RAZOWSKA-JAWOREK L. Wpływ likwidacji górnictwa na środowisko wodne na przykładzie regionu częstochowskiego i górnośląskiego. Państwowy Instytut Geologiczny, Sosnowiec. (dostęp 08.11.2019r.).
  2. KASZOWSKA O. Wpływ podziemnej eksploatacji górniczej na powierzchnię terenu. Problemy Ekologii, 2007, r. 11, nr 1, s. 52-57. (dostęp 08.11.2019r.).
  3. KĘDZIORA A., KĘPIŃSKA-KASPRZAK M., KOWALCZAK P., KUNDZEWICZ Z.W., MILER A.T., PIERZGALSKI E., TOKARCZYK T. Zagrożenia związane z niedoborem wody. Nauka, 2014, nr 1, s. 149-172. (dostęp 08.11.2019r.).
  4. RODZOCH A., PAZIO-URBANOWICZ K. Zasilanie i drenaż wód podziemnych GZWP nr 401 (Zbiornik Niecka Łódzka) w świetle badań modelowych. Przegląd Geologiczny, 2015, vol. 63, nr 10/2, s. 1037-1041. (dostęp 08.11.2019r.).
  5. GUTRY-KORYCKA M., SADURSKI A., KUNDZEWICZ Z.W., POCIASK-KARTECZKA J., SKRZYPCZYK L. Zasoby wodne a ich wykorzystanie. Nauka, 2014, nr 1, s. 77-98. (dostęp 08.11.2019r.).
  6. HERBICH P. Zasoby wód podziemnych – aktualny stan rozpoznania. Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa. (dostęp 08.11.2019r.).
  7. MATUSIEWICZ W. Zagrożenie bezpieczeństwa budowli w wyniku nieprawidłowych metod odwodnienia. Przegląd Naukowy - Inżynieria i Kształtowanie Środowiska, 2011, nr 54, s. 344-354. (dostęp 08.11.2019r.).
  8. TOPOLNICKI M., BUCA R., DYMEK D. Bezpieczeństwo dużych i głębokich wykopów budowlanych. Nowoczesne Budownictwo Inżynieryjne, 2015, nr 5, s. 42-47. (dostęp 08.11.2019r.).
  9. KROPKA J., RESPONDEK J. Problemy hydrogeologiczno-górnicze systemu centralnego odwadniania wyrobisk górniczych zlikwidowanych kopalń rud cynku i ołowiu w niecce bytomskiej. Przegląd Geologiczny, 2000, vol. 48, nr 8, s. 727-735. (dostęp 08.11.2019r.).
  10. SZTELAK J. Szkody górnicze typu hydrogeologicznego. Zeszyty naukowe Politechniki Śląskiej, 1987, s. górnictwo, z. 155, s. 123-142. (dostęp 08.11.2019r.).
  11. KROPKA J., WRÓBEL J. Przekształcenia warunków hydrogeologicznych w obszarach odkrywkowej eksploatacji piasków podsadzkowych w rejonie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Przegląd Geologiczny, 2001, vol. 49, nr 7, s. 631-638. (dostęp 08.11.2019r.).
  12. POLAK K., KAZNOWSKA-OPALA K., RÓŻKOWSKI K., PAWLECKA K. Lej depresji a zasięg negatywnego oddziaływania odwodnienia wyrobiska górniczego. Przegląd Górniczy, 2015, t. 71, nr 9, s. 98-103. (dostęp 08.11.2019r.).
  13. ADAMCZYK A. F., MOTYKA J. Problemy metodyczne związane z wyznaczaniem zasięgu leja depresji w rejonach oddziaływania drenażu górniczego. Współczesne problemy hydrogeologii, 1995, t. VII, nr 7, s. 209-212. (dostęp 08.11.2019r.).

str.41

  1. WYSOCKA M., SZYPCIO Z., TYMOSIAK D. Prędkość wznoszenia kapilarnego w gruntach niespoistych. Budownictwo i Inżynieria Środowiska, 2013, vol. 4, nr 2, s. 167-172. (dostęp 08.11.2019r.).
  2. ALSABRY A. Dynamika podciągania kapilarnego w murach budowlanych. Przegląd budowlany, 2010, nr 9, s. 46-48. (dostęp 08.11.2019r.).
  3. SMOLIŃSKI A. Gospodarka zasolonymi wodami kopalnianymi. Prace Naukowe GIG. Górnictwo i Środowisko / Główny Instytut Górnictwa, 2006, nr 1, s. 5-15. (dostęp 08.11.2019r.).
  4. MIKOŁAJKÓW J., PRAŻAK J. Zasady projektowania ujęć wód podziemnych. Projekt „Wsparcie przez Państwową Służbę Geologiczną działań administracji samorządowej wykonującej zadania administracji geologicznej”. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, 2015. (dostęp 08.11.2019r.).
  5. BAUMGART E., FLIZIKOWSKI J. Nieużytkowane studnie – recyrkulacja zagrożeń. Inżynieria i aparatura chemiczna, 2010, nr 49, nr 5, s. 18-19. (dostęp 08.11.2019r.).
  6. RUBINIEC T., KOSTORZ L., TOMCZYK W., KMIEĆ K., KONIECZNY W., MACIASZCZYK J., SIKORA K., KOMĘDERA E., PLAC K. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Rybnika. Rada Miasta Rybnika, 2016, zał. nr 1 do uchwały nr 370/XXIII/2016. (dostęp 08.11.2019r.).
  7. WILCZOK J., KOSTORZ L., WIELAND Z., CHMIELEWSKI W., PIÓRECKI A., SKOTARCZYK G. Opracowanie ekofizjograficzne dla miasta Rybnika. Pracownia urbanistyczna w Rybniku Sp. z o.o. (dostęp 08.11.2019r.).
  8. CHMURA A., WANTUCH A. Wody podziemne miast Polski – Rybnik. Informatory PSH. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, 2016. (dostęp 08.11.2019r.).
  9. MIKOŁAJKÓW J., SADURSKI A. Główne zbiorniki wód podziemnych w Polsce. Informatory PSH. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2017. (dostęp 08.11.2019r.).
  10. Karta informacyjna JCWPd nr 144. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy. (dostęp 08.11.2019r.).
  11. BARCZYK G., DOBRZYŃSKI D., HUMNICKI W., JANICA D., KNYSZYŃSKI F., KROGULEC E., LEŚNIAK P., MACIOSZCZYK A., MAŁECKI J., MIKOŁAJKÓW J., SADURSKI A. Podstawy hydrogeologii stosowanej. Podręcznik akademicki, Warszawa 2006.
  12. KOWALSKI J. Hydrogeologia z podstawami geologii. Podręcznik akademicki, wydanie II, Wrocław 1998.

str.42

str.41

str.42